Poradnik zapisu NumberChords

1. Hoe werkt het, in één minuut

• Op je toetsen leg je een cijferstrook : een strook papier met op elke toets een cijfer of letter.
• In het muziekstuk staan dezelfde cijfers en letters . Zie je een 5 , dan druk je de toets met een 5 erop in.
• Je leest van links naar rechts , net als een boek. Wat recht onder elkaar staat, speel je tegelijk .
• De bovenste rij is voor je rechterhand , de rij daaronder voor je linkerhand , en bij orgel met pedaal is de onderste rij voor je voeten .
• De kleine tekentjes boven de cijfers vertellen hoe lang je een toets vasthoudt.

Meer is het in de kern niet. De rest van deze handleiding legt elk teken stap voor stap uit, met voorbeelden die er precies zo uitzien als in je bladmuziek.

2. Wat heb je nodig?

• Een toetsinstrument: orgel, piano, keyboard of klavecimbel.
• De cijferstrook . Die kun je downloaden en printen, of zelf maken met de tekening hieronder.
• Je bladmuziek in cijferakkoorden (de PDF die je hebt besteld). Bij elk stuk zit een voorblad met de tekens die in dát stuk voorkomen.

3. De cijferstrook neerleggen

Stap 1: zoek de centrale C

Kijk naar de zwarte toetsen. Die staan afwisselend in groepjes van twee en van drie . De witte toets direct links van een groepje van twee zwarte toetsen heet een C . Er zijn meerdere C's; de centrale C is de C die het dichtst bij het midden van je klavier ligt (op een piano meestal recht voor het merklogo of slot).

Stap 2: leg de strook zo dat de 1 op de centrale C staat

Leg de strook achter de toetsen (tegen de klep) of plak hem met een strookje plakband boven de toetsen. Zorg dat de 1 precies op de centrale C staat. Alle andere cijfers en letters vallen dan vanzelf op de goede plek.

4. De witte toetsen: tellen vanaf de 1

Vanaf de centrale C tel je naar rechts gewoon op: 1 2 3 4 5 6 7 , en dan verder 8 9 10 11 12 . De 8 is weer een C, net als de 1, alleen hoger. Elke zeven witte toetsen begint het patroon opnieuw: dat noem je een octaaf .

Naar links , onder de centrale C, gebruik je geen cijfers maar letters :

• Direct links van de 1 liggen de kleine letters c d e f g a b (de b ligt direct naast de 1).
• Nog een octaaf lager liggen de hoofdletters C D E F G A B . Die zie je vooral bij de linkerhand en het pedaal.

Voorbeeld: hieronder speelt de rechterhand de witte toetsen omhoog van 1 tot 8, de linkerhand speelt c, g, f en c.

5. De zwarte toetsen: het sterretje

Een sterretje * achter een cijfer of letter betekent: de zwarte toets direct rechts van die witte toets. Op de strook staat het sterretje op de zwarte toets zelf.

• 1* = de zwarte toets tussen 1 en 2.
• 4* = de zwarte toets tussen 4 en 5.
• c* = de zwarte toets tussen c en d.

Na 3 en na 7 ligt geen zwarte toets, dus 3* en 7* bestaan niet. In deze methode heeft elke toets maar één naam: dezelfde toets ziet er in elk stuk hetzelfde uit.

6. Een regel lezen: rijen, maten en tegelijk spelen

• Rijen. Bovenaan elk stuk staat welke rij bij welke hand of voet hoort, bijvoorbeeld rechterhand · linkerhand · pedaal . Bij orgel met twee klavieren heten de rijen manuaal I · manuaal II .
• Maten. De muziek is verdeeld in kleine vakken tussen verticale strepen: de maten . Het kleine getal linksboven is het maatnummer . Zo kun je met een leraar of medespeler afspreken "we beginnen bij maat 9".
• Tegelijk. Alles wat recht boven elkaar staat, speel je op hetzelfde moment.
• Akkoorden. Meerdere tonen met een streepje ertussen, zoals 1-3-5 , speel je met één hand tegelijk in.
• Einde. Een dikke dubbele streep betekent: het stuk is afgelopen.

7. Hoe lang houd je een toets vast? (ritme)

Muziek loopt op een gelijkmatige tel , zoals het tikken van een klok. Boven elk vakje staat een klein teken dat zegt hoe lang dat vakje duurt:

• De breedte helpt mee. Een vakje dat langer duurt, is ook breder. Je ziet het ritme dus ook aan de ruimte.
• Het maatkader bovenaan, bijvoorbeeld 4× ▪ , zegt: in elke maat zitten 4 tellen van een kwart. Je telt dan steeds "1 2 3 4".
• Het tempo staat erbij, bijvoorbeeld ♩ = 72 : 72 tellen per minuut. Een gratis metronoom-app tikt dat voor je.

8. Vasthouden, loslaten en rust

9. Pijltjes en kaders: de strook in gedachten verschuiven

De strook loopt tot de 12. Soms gaat de muziek hoger (of lager) dan de strook. Dan zou je grote, onoverzichtelijke getallen krijgen. Daarom gebruikt de methode een handigheidje:

Je schuift de strook in gedachten een octaaf op. Een octaaf is zeven witte toetsen. Je leest dus gewoon de vertrouwde cijfers, maar je speelt ze een stuk verderop.

• ↑ (pijl omhoog) = schuif de strook in gedachten een octaaf naar rechts . Een 5 met ↑ speel je dus zeven witte toetsen rechts van de gewone 5 (daar waar de 12 ligt).
• ↓ (pijl omlaag, en het cijfer staat schuin/cursief) = schuif de strook in gedachten een octaaf naar links .
• Een dun kader rond een stukje muziek laat zien hoe lang de verschuiving geldt. Buiten het kader speel je weer op de gewone plek.
• (↑) tussen haakjes aan het begin van een nieuwe regel is alleen een herinnering : de verschuiving van de vorige regel loopt nog door.
• Twee pijlen of een dubbele kaderlijn = twee octaven verschuiven.

10. Orgel met pedaal: spelen met je voeten

De onderste rij is het pedaal : de grote houten toetsen onder het orgel, die je met je voeten speelt. Het pedaal gebruikt dezelfde letters als de strook (meestal hoofdletters). Leg desnoods ook een strookje bij het pedaal.

• Een kapje boven de letter = speel met je rechtervoet .
• Een kapje onder de letter = speel met je linkervoet .
• Een spitse vorm = met de punt van je voet (teen); een ronde boog = met je hak.

11. Versieringen: zo speel je ze

Boven een cijfer staat soms een klein krulletje of de letters tr . Dat is een versiering : in plaats van één toon speel je er een paar snel achter elkaar, en dan houd je de toon verder vast. Ze komen veel voor in oude orgelmuziek. Twee woorden heb je ervoor nodig:

• de toon erboven = de volgende toon van de toonladder naar rechts; meestal de witte toets ernaast, soms een zwarte (op het voorblad van je stuk zie je welke toetsen bij de toonladder horen);
• de toon eronder = de volgende toon van de toonladder naar links.

Voorslag en naslag

Een klein cijfertje vlak vóór een gewoon cijfer is een voorslag : een extra toontje dat je net vóór de hoofdtoon speelt. Met een schuin streepje erdoor: zo kort mogelijk, bijna tegelijk met de hoofdtoon. Zonder streepje (in oude muziek): de voorslag mag wat langer klinken en neemt een deel van de tijd van de hoofdtoon. Een klein cijfertje ná de hoofdtoon is een naslag : kort, aan het eind van de toon.

Gebroken akkoord (arpeggio) en fermate

• 1~3~5 (golfjes tussen de tonen): speel het akkoord niet tegelijk, maar snel na elkaar van laag naar hoog (1, dan 3, dan 5) en houd ze allemaal vast.
• Fermate (boogje met een punt erin, boven de tel): houd deze toon langer aan dan geteld, ongeveer twee keer zo lang. Daarna tel je rustig weer verder. In psalmen en koralen staat de fermate vaak aan het eind van een regel: even ademhalen.

12. Overige tekens

13. Piano: het rechterpedaal

Op de piano staat soms Ped. : druk het rechterpedaal in. Een lijn erachter = blijf het pedaal ingedrukt houden; * (los onder de rij, niet achter een cijfer) = laat het pedaal los. (Ped.) = het pedaal blijft nog ingedrukt van eerder. Sost. = het middelste pedaal (sostenuto), als je piano dat heeft.

14. Zo leer je een nieuw stuk

1. Lees het voorblad van het stuk: daar staan de toonsoort en alleen de tekens die in dit stuk voorkomen.
2. Speel eerst de rechterhand alleen , heel langzaam, maat voor maat.
3. Dan de linkerhand alleen .
4. Dan samen , nog steeds langzaam. Let op wat recht onder elkaar staat.
5. Bij orgel met pedaal: oefen de voeten eerst los, dan voeten met linkerhand, dan alles samen.
6. Pas als het goed loopt: tempo omhoog, eventueel met een metronoom.

15. Veelgestelde vragen

Waarom staan er nooit getallen boven de 12?

Omdat de strook tot 12 loopt en grote getallen lastig lezen. Hogere tonen worden met een pijl ↑ en een kader geschreven (zie hoofdstuk 9).

Waarom heet een zwarte toets altijd "toets eronder + *"?

Zodat elke toets maar één naam heeft. In notenschrift kan dezelfde zwarte toets twee namen hebben (zoals fis en ges); hier niet. Dat maakt lezen eenvoudiger.

Mijn orgel of keyboard is kleiner. Kan ik toch spelen?

Ja, zolang de toetsen uit het stuk op je instrument zitten. Kijk op het voorblad welk bereik het stuk gebruikt.

Klinkt het precies zoals het stuk bedoeld is?

Ja. Cijferakkoorden schrijft precies dezelfde tonen als het oorspronkelijke notenschrift, alleen op een andere manier opgeschreven. De handverdeling is zo gekozen dat het goed speelbaar is.

Ik kan al een beetje noten lezen. Heb ik hier iets aan?

Zeker: veel spelers gebruiken cijferakkoorden om sneller nieuw repertoire te leren. In de webshop vind je bij veel stukken ook een versie in notenschrift.

16. Woordenlijst: muziektermen

Muziektermen zijn meestal Italiaans. In je bladmuziek staat de Nederlandse betekenis er vaak al tussen haakjes achter; hier vind je ze allemaal bij elkaar.

Hoe hard (dynamiek)

De letters komen van piano (zacht) en forte (luid). Op een orgel maak je het harder of zachter door registers bij te zetten of af te halen, of met de zwelkast; op een piano door harder of zachter aan te slaan.

cresc. , crescendo of een liggende hoek die openloopt (<): geleidelijk harder. dim. , decresc. , diminuendo of een hoek die dichtloopt (>): geleidelijk zachter.

Hoe snel (tempo), van langzaam naar snel

Het tempo verandert

Kleine woordjes die vaak gecombineerd worden

Bijvoorbeeld poco rit. = een beetje langzamer, sempre legato = steeds gebonden.

Hoe speel je het (karakter en voordracht)

Orgel

Piano